İmdat TÜRKAY/Gelir İdaresi Grup Başkanı
Uluslararası Gelir İdaresi Araştırması İSORA’nın açılımı International Survey on Revenue Administration olup küresel ölçekte vergi idarelerinin dijitalleşme süreçlerini, insan kaynaklarını, topladıkları gelir türlerini ve operasyonel verimliliklerini karşılaştırmalı olarak analiz etmeyi sağlamaktadır.
Uluslararası Gelir İdaresi Araştırması (ISORA), ulusal veya federal vergi idarelerinden vergi idaresi verilerini toplamaktadır. Beş uluslararası kuruluş tarafından kabul edilen ortak sorular ve tanımlar temelinde vergi idaresi operasyonlarını ve diğer özelliklerini incelemektedir. Söz konusu beş uluslararası kuruluş şöyledir; Asya Kalkınma Bankası (ADB), Amerika Kıtası Vergi İdareleri Merkezi (CIAT), Uluslararası Para Fonu (IMF), Avrupa İçi Vergi İdareleri Örgütü (IOTA) ve Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD). Vergi idareleri, IMF tarafından yönetilen çevrimiçi bir veri toplama platformu aracılığıyla veri sağlayarak araştırmaya gönüllü olarak katılmaktadırlar.
Vergi Yönetimi 2025, OECD ve diğer gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomiler hakkında karşılaştırmalı bilgiler sunmaktadır. Dünya çapındaki hem gelişmiş hem de gelişmekte olan vergi idarelerinin performansına ilişkin karşılaştırmalı bilgiler sunmakta ve küresel vergi idarelerinin bugün karşı karşıya olduğu temel eğilimleri ve ortak zorlukları vurgulamaktadır.
2025 Vergi İdaresi yayınının son sürümü Eylül 2024'te yayınlanan ISORA anketinin sonuçlarını sunmaktadır. Günümüzde vergi yönetiminde dijital dönüşümün uygulanması ve yapay zekanın hızla benimsenmesi ile vergi mükelleflerine sunulan hizmetlerin geliştirilmesine, verimliliğin ve uyumluluğun artırılmasına ve yüklerin azaltılmasına yardımcı olmaktadır.
OECD tarafından yayımlanan Tax Administration 3.0 raporu, vergi idarelerinin, risk temelli, veri odaklı ve mükellef davranışlarını merkeze alan bir yaklaşımla, uyumu mükelleflerin olağan ekonomik faaliyet akışına entegre eden bir yapıya yönelmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.
Bu çerçeve, denetimi sonradan müdahale eden bir kontrol aracı olmaktan çıkarıp, kamu gelirlerinin sürdürülebilirliğini destekleyen, kayıt dışı ekonomiyle mücadelede önleyici etki üreten ve mükellef davranışlarını yönlendiren stratejik bir kamu fonksiyonu olarak yeniden konumlandırmaktadır.
Günümüzde Vergi İdareleri davranışsal yaklaşım politikalarını sadece vergi uygulamalarında değil, denetim araçlarının mükellef davranışlarına uygun şekilde çeşitlendirilmesinde de kullanmaktadır. Vergi İdareleri, Tax Administration 3.0 perspektifiyle uyumlu biçimde veri analitiği, dijital denetim uygulamaları ve risk analiz sistemleriyle desteklenen davranışsal yaklaşım uygulamalarını etkin bir şekilde kullanmaktadır. Artık günümüzde denetimin başarısı, daha geniş bir mükellef kitlesine temas edilmesi, riskli davranışların zamanında tespit edilmesi ve denetim sonrası dönemde mükellef davranışlarında kalıcı bir değişimin sağlanmasıyla ölçülmektedir.
ISORA verileri, dünya genelindeki ulusal vergi ve gelir idarelerinin operasyonel performansını, yapısal özelliklerini ve bütçe yönetimini ölçmek için toplanan uluslararası standartlaştırılmış vergi idaresi verileridir.
ISORA verileri vergi idaresinin evrimiyle ilgili diğer üst düzey bilgiler ve bakış açıları da sunmaktadır. 2014-2024 döneminde Gelir İdarelerinin ISORA verilerinin karşılaştırılmasından elde edilen önemli noktalar şunlardır:
Bununla birlikte, elektronik beyanname verme ve önceden beyanname verme rejimlerine rağmen, ortalama zamanında beyanname verme oranlarında iyileşme olmamıştır. Ortalama olarak, oranlar 2014'ten beri büyük ölçüde sabit kalmış, ancak zamanında beyanname verme ile ilgili temel veriler, yargı bölgeleri arasında zamanında beyanname verme oranlarının gelişiminde önemli farklılıklar olduğunu göstermektedir.
İlk ISORA anketinin geliştirildiği 2015 yılında, yapay zeka vergi yönetiminde önemli bir faktör değildi. Hatta ilk ISORA anketinde yapay zeka yer almamıştı; bu nedenle 2014 mali yılı için vergi idarelerinin yapay zeka kullanımına ilişkin veri bulunmamaktadır. Vergi idarelerinin yapay zeka kullanımına ilişkin ilk veriler 2016 yılına ait olup, idarelerin %9'u yapay zekayı uyguladığını ve kullandığını bildirmiştir. O zamandan beri, yapay zeka kullanan vergi idarelerinin yüzdesi 2023 yılında %69'a yükselmiş, %24'ü ise gelecekte kullanmak üzere uygulamayı planladığını bildirmiştir.
Son yıllarda yapay zekayı destekleyebilen sistemlerin artan kullanılabilirliği, birçok vergi idaresini, verimliliği ve uyumluluğu artırmanın yanı sıra yükleri azaltabilecek yeni ve daha iyi hizmetler sunmak için yapay zekayı benimsemeye yöneltmiştir.
Yapay zekânın kullanımındaki bu önemli artış, vergi idarelerinin bu baskıya dahil edilmek üzere sunduğu örnek sayısında da görülmektedir. Örneklerin yaklaşık %25'i yapay zekâ ile ilgili olup, yapay zekânın idareler genelindeki geniş uygulama alanlarını vurgulamaktadır; örneğin, analitik çalışmaları desteklemekten, vergi mükelleflerine daha hızlı ve verimli hizmetler sunmaya veya dosya seçimi sürecini iyileştirmeye kadar. Ayrıca, yapay zekâ, yüksek hacimli tekrarlayan görevleri otomatikleştirerek vergi idaresi kaynaklarının daha karmaşık görevlere odaklanmasını sağlamaktadır.
*Bu yazıda yapılan açıklamalar, tamamıyla yazarına ait olup, hiçbir şekilde yazarın çalıştığı kurumunu bağlamaz, kurumunun görüşü olarak kullanılamaz ve değerlendirilemez.