Makaleler

ULUSLARARASI GELİR İDARESİ ARAŞTIRMASI (ISORA) ANKETİNE GÖRE VERGİ YÖNETİMİNİN DÖNÜŞÜMÜ

16.11.2026

 

İmdat TÜRKAY/Gelir İdaresi Grup Başkanı

Uluslararası Gelir İdaresi Araştırması İSORA’nın açılımı International Survey on Revenue Administration olup küresel ölçekte vergi idarelerinin dijitalleşme süreçlerini, insan kaynaklarını, topladıkları gelir türlerini ve operasyonel verimliliklerini karşılaştırmalı olarak analiz etmeyi sağlamaktadır.

Uluslararası Gelir İdaresi Araştırması (ISORA), ulusal veya federal vergi idarelerinden vergi idaresi verilerini toplamaktadır. Beş uluslararası kuruluş tarafından kabul edilen ortak sorular ve tanımlar temelinde vergi idaresi operasyonlarını ve diğer özelliklerini incelemektedir. Söz konusu beş uluslararası kuruluş şöyledir; Asya Kalkınma Bankası (ADB), Amerika Kıtası Vergi İdareleri Merkezi (CIAT), Uluslararası Para Fonu (IMF), Avrupa İçi Vergi İdareleri Örgütü (IOTA) ve Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD). Vergi idareleri, IMF tarafından yönetilen çevrimiçi bir veri toplama platformu aracılığıyla veri sağlayarak araştırmaya gönüllü olarak katılmaktadırlar.

Vergi Yönetimi 2025, OECD ve diğer gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomiler hakkında karşılaştırmalı bilgiler sunmaktadır. Dünya çapındaki hem gelişmiş hem de gelişmekte olan vergi idarelerinin performansına ilişkin karşılaştırmalı bilgiler sunmakta ve küresel vergi idarelerinin bugün karşı karşıya olduğu temel eğilimleri ve ortak zorlukları vurgulamaktadır.

2025 Vergi İdaresi yayınının son sürümü Eylül 2024'te yayınlanan ISORA anketinin sonuçlarını sunmaktadır. Günümüzde vergi yönetiminde dijital dönüşümün uygulanması ve yapay zekanın hızla benimsenmesi ile vergi mükelleflerine sunulan hizmetlerin geliştirilmesine, verimliliğin ve uyumluluğun artırılmasına ve yüklerin azaltılmasına yardımcı olmaktadır.

OECD tarafından yayımlanan Tax Administration 3.0 raporu, vergi idarelerinin, risk temelli, veri odaklı ve mükellef davranışlarını merkeze alan bir yaklaşımla, uyumu mükelleflerin olağan ekonomik faaliyet akışına entegre eden bir yapıya yönelmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Bu çerçeve, denetimi sonradan müdahale eden bir kontrol aracı olmaktan çıkarıp, kamu gelirlerinin sürdürülebilirliğini destekleyen, kayıt dışı ekonomiyle mücadelede önleyici etki üreten ve mükellef davranışlarını yönlendiren stratejik bir kamu fonksiyonu olarak yeniden konumlandırmaktadır.

Günümüzde Vergi İdareleri davranışsal yaklaşım politikalarını sadece vergi uygulamalarında değil, denetim araçlarının mükellef davranışlarına uygun şekilde çeşitlendirilmesinde de kullanmaktadır. Vergi İdareleri, Tax Administration 3.0 perspektifiyle uyumlu biçimde veri analitiği, dijital denetim uygulamaları ve risk analiz sistemleriyle desteklenen davranışsal yaklaşım uygulamalarını etkin bir şekilde kullanmaktadır. Artık günümüzde denetimin başarısı, daha geniş bir mükellef kitlesine temas edilmesi, riskli davranışların zamanında tespit edilmesi ve denetim sonrası dönemde mükellef davranışlarında kalıcı bir değişimin sağlanmasıyla ölçülmektedir.

ISORA verileri, dünya genelindeki ulusal vergi ve gelir idarelerinin operasyonel performansını, yapısal özelliklerini ve bütçe yönetimini ölçmek için toplanan uluslararası standartlaştırılmış vergi idaresi verileridir.

ISORA verileri vergi idaresinin evrimiyle ilgili diğer üst düzey bilgiler ve bakış açıları da sunmaktadır. 2014-2024 döneminde Gelir İdarelerinin ISORA verilerinin karşılaştırılmasından elde edilen önemli noktalar şunlardır:

  • Vergi idareleri, devlet gelirlerinin toplanmasında birincil aktör olmaya devam ediyor: Vergi idarelerinin net tahsilatları, toplam devlet gelirlerinin ortalama %63'ünü oluşturuyor ve bu oran 2014'ten bu yana yaklaşık 8 puanlık bir artış gösterdi. Vergi idareleri, bu raporda ele alınan yargı bölgelerinin dörtte üçünde başlıca devlet geliri toplama kurumudur.
  • Öz hizmet kanallarına doğru yapısal bir kayma yaşanıyor: Veriler, vergi dairesinin çalışma saatleri içinde gerçekleşen iletişim kanallarından, 7/24 kullanılabilen kanallara doğru bir geçişi gösteriyor. 2014'ten bu yana, yüz yüze görüşmeler %56 oranında azaltılmış olup aynı zamanda, çevrimiçi görüşmeler 2018'den bu yana üç katına çıkarak 2023'te 3 milyardan fazla görüşmeye ulaşmıştır.
  • Vergi beyannamelerinin elektronik olarak verilmesi norm haline geldi: 10 yıllık dönemde, üç ana vergi türünde elektronik beyanname verme oranları önemli ölçüde (%18 ila %24 arasında) artmıştır. 2023 yılında, kişisel gelir vergisi (PIT) beyannamelerinin neredeyse %90'ı elektronik olarak verilmiştir. Kurumlar vergisi (CIT) için bu oran daha da yüksek (%96) ve katma değer vergisi (KDV) için ise %99 olmuştur.

Bununla birlikte, elektronik beyanname verme ve önceden beyanname verme rejimlerine rağmen, ortalama zamanında beyanname verme oranlarında iyileşme olmamıştır. Ortalama olarak, oranlar 2014'ten beri büyük ölçüde sabit kalmış, ancak zamanında beyanname verme ile ilgili temel veriler, yargı bölgeleri arasında zamanında beyanname verme oranlarının gelişiminde önemli farklılıklar olduğunu göstermektedir.

  • Daha fazla veri ve uyumluluk risk yönetimine yönelik yeni yaklaşımların uyumluluk davranışı üzerindeki potansiyel etkisi: Mevcut denetim verileri, denetim düzeltme oranlarının 2014'ten beri benzer kaldığını gösterirken, gelir vergisi, kurumlar vergisi ve KDV'de denetimlerden kaynaklanan ek değerlendirmeler önemli ölçüde azalmıştır. Bu durum, etkili ön uyumluluk programlarına ve iyileştirilmiş uyumluluk davranışına işaret edebilir; bu da daha iyi hizmetler ve mükellef eğitim programlarının bir sonucu olabilir ve mükelleflerin vergi idarelerinin giderek artan miktarda veri tuttuğunu anlamalarıyla caydırıcı bir etki yaratabilir.
  • Gelir tahsilatı, vergi borçlarından daha hızlı artıyor: 2023 mali yılının sonunda toplam vergi borcu tutarı yaklaşık 2,7 trilyon Euro civarındaydı. Bu, 2014'te bildirilen 1,5 trilyon Euro'ya kıyasla önemli bir artış olsa da, mali yılsonu vergi borçlarının net gelir tahsilatına oranı o zamandan beri yaklaşık %10 azaldı.
  • Teknoloji, daha az personelle daha fazla vergi mükellefine hizmet vermeye yardımcı oluyor: Sürekli artan nüfus ve iş gücüyle birlikte, vergi idarelerinin %60'ı personel sayısında azalma olduğunu bildiriyor; bu da kalan personelin daha fazla kişiye hizmet vermek zorunda kaldığı anlamına geliyor. Ortalama olarak, tam zamanlı çalışan başına düşen nüfus ve iş gücü 2014 ile 2023 yılları arasında yaklaşık %15 arttı. Dijital dönüşüm, vergi idarelerinin bu zorluğa yanıt vermesine yardımcı oluyor.
  • İşgücü profilinde bir değişim yaşanıyor: 2014 ile 2023 yılları arasında, 5 yıldan az hizmet süresine sahip personelin yüzdesi 7,4 puan arttı. Önümüzdeki birkaç yıl içinde önemli sayıda personelin emekli olması bekleniyor (personelin ortalama %28'i 55 yaş ve üstü), bu da vergi idarelerinin daha fazla bilgi kaybına uğramasına neden olacak. Bu durum, idarelere yeni dijital beceriler kazandırmak için fırsatlar yaratabilirken, en önemli zorluk bilgi ve deneyimin aktarılması olacaktır.

İlk ISORA anketinin geliştirildiği 2015 yılında, yapay zeka vergi yönetiminde önemli bir faktör değildi. Hatta ilk ISORA anketinde yapay zeka yer almamıştı; bu nedenle 2014 mali yılı için vergi idarelerinin yapay zeka kullanımına ilişkin veri bulunmamaktadır. Vergi idarelerinin yapay zeka kullanımına ilişkin ilk veriler 2016 yılına ait olup, idarelerin %9'u yapay zekayı uyguladığını ve kullandığını bildirmiştir. O zamandan beri, yapay zeka kullanan vergi idarelerinin yüzdesi 2023 yılında %69'a yükselmiş, %24'ü ise gelecekte kullanmak üzere uygulamayı planladığını bildirmiştir.

Son yıllarda yapay zekayı destekleyebilen sistemlerin artan kullanılabilirliği, birçok vergi idaresini, verimliliği ve uyumluluğu artırmanın yanı sıra yükleri azaltabilecek yeni ve daha iyi hizmetler sunmak için yapay zekayı benimsemeye yöneltmiştir.

Yapay zekânın kullanımındaki bu önemli artış, vergi idarelerinin bu baskıya dahil edilmek üzere sunduğu örnek sayısında da görülmektedir. Örneklerin yaklaşık %25'i yapay zekâ ile ilgili olup, yapay zekânın idareler genelindeki geniş uygulama alanlarını vurgulamaktadır; örneğin, analitik çalışmaları desteklemekten, vergi mükelleflerine daha hızlı ve verimli hizmetler sunmaya veya dosya seçimi sürecini iyileştirmeye kadar. Ayrıca, yapay zekâ, yüksek hacimli tekrarlayan görevleri otomatikleştirerek vergi idaresi kaynaklarının daha karmaşık görevlere odaklanmasını sağlamaktadır.

*Bu yazıda yapılan açıklamalar, tamamıyla yazarına ait olup, hiçbir şekilde yazarın çalıştığı kurumunu bağlamaz, kurumunun görüşü olarak kullanılamaz ve değerlendirilemez.