İmdat TÜRKAY/Gelir İdaresi Grup Başkanı
Özet: Türkiye’de kayıt dışı ekonomiyle mücadele kapsamında bu güne kadar 2008-2010, 2011-2013, 2015-2017, 2019-2021 ve 2023-2025 dönemlerini kapsayan beş ayrı eylem planı uygulanmış olup 6. Eylem Planı ise 2026-2028 döneminde uygulanacaktır. Bu güne kadar uygulanan eylem planları ile birçok yasal ve idari düzenleme hayata geçirilerek kayıt dışı ekonomi ile mücadelede önemli mesafeler alınmıştır. Ancak, Ülkemizdeki kayıt dışı ekonomi oranları hala OECD ve AB ülkeleri ortalamasının üzerindedir.
Anahtar kelimeler: Kayıt dışı ekonomiyle mücadele, KDEMS Eylem Planı (2026-2028).
1. 2026-2028 Dönemi Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Strateji Eylem Planı Yürürlüğe Girdi
Genel olarak kayıt dışı ekonomi; ekonomik faaliyetlerin tamamen veya kısmen resmi kayıt, bildirim ve denetim mekanizmalarının dışında gerçekleştirilmesi sonucunda ekonomik faaliyetin gerçek boyutunun resmi istatistiklere tam olarak yansımadığı faaliyetler bütünüdür.
Kayıt dışı ekonomi; vergisini düzenli ödeyen mükellefler aleyhine haksız rekabete yol açmakta, işletmelerin finansmana erişimini güçleştirmekte, kurumsallaşmalarını ve ölçek büyütmelerini engellemekte, yatırım ve rekabet ortamını zayıflatmaktadır. Aynı zamanda çalışanların sosyal güvenlik, sağlık ve emeklilik gibi temel haklardan mahrum kalmasına neden olmakta; gelir dağılımını bozmakta ve toplumsal adaleti zedelemektedir.
Bir ülkedeki kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin varlığı, sadece vergi gelirlerinin azalmasına yol açmamakta, aynı zamanda ekonomik ve sosyal yapıyı olumsuz etkilemektedir. Ayrıca, özellikle kayıt dışı istihdam başta olmak üzere kayıt dışı ekonomik faaliyetler, sosyal güvenlik sisteminin de mali yapısını bozmakta ve özel sektörde işletmeler arasında haksız rekabete neden olmaktadır.
Kayıt dışı ekonomi sadece vergi sistemini ve sosyal güvenlik sistemini bozmakla kalmamakta, bunların yanı sıra gelir dağılımındaki adaletsizlikleri derinleştirmekte, makroekonomik göstergelerin güvenilir biçimde ölçülmesini zorlaştırmakta ve yürütme organının karar alma süreçlerinin etkinliğini düşürmektedir.
Bu kapsamda, Hazine ve Maliye Bakanlığı sorumluluğu ve ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının iş birliğinde Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Strateji Eylem Planı (2026-2028) hazırlanarak uygulamaya konulmuştur. Kayıt dışılıkla mücadele, yapay zekâ, büyük veri gibi teknolojik imkânlar destekli risk analiz faaliyetleriyle ve tüm tarafların etkin katılımıyla yürütülecektir.
Bahsi geçen Eylem Planı, Bakanlık Makamının 21/08/2026 tarihli Olur'ları ile yürürlüğe girmiş olup Gelir İdaresinin internet sayfasında yayımlanmıştır (https://www.gib.gov.tr/kurumsal/planlar-ve-raporlar/eylem-planlari).
Türkiye’de kayıt dışı ekonomiyle mücadele kapsamında şimdiye kadar 2008-2010, 2011-2013, 2015-2017, 2019-2021 ve 2023-2025 dönemlerini kapsayan beş ayrı eylem planı hayata geçirilmiş; söz konusu planlarla kayıt dışı faaliyetlerin yoğun olduğu sektörlerin belirlenmesi, toplumsal farkındalığın artırılması, kurumsal koordinasyonun güçlendirilmesi ve denetim kapasitesinin artırılması hedeflenmiştir.
Son olarak 2026-2028 dönemi Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Strateji Eylem Planı ise; risk odaklı denetim kapasitesinin artırılmasını, dijital izleme ve veri analitiği altyapısının güçlendirilmesini, vergiye gönüllü uyumun teşvik edilmesini ve kurumlar arası koordinasyonun geliştirilmesini hedeflemektedir. Gelir İdaresi Başkanlığı’nın koordinasyonunda hazırlanan Plan, toplam beş bileşen ve toplam otuz dört eylemden oluşmaktadır.
2. Kayıt Dışı Ekonomiyle Etkin Mücadele Neden Önemli?
Kayıt dışı ekonomik faaliyetler; kamu gelirlerinde kayba yol açmakta, mali disiplini zayıflatmakta, kayıtlı mükellefler üzerindeki vergi yükünü artırmakta ve ekonomik verilerin karar alma süreçlerine rehberlik etme niteliğini sekteye uğratmaktadır. Bu nedenle kayıt dışılıkla mücadele, yalnızca mali bir gereklilik değil; aynı zamanda sosyal adaletin güçlendirilmesi ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşılması açısından stratejik bir zorunluluktur.
Kayıt dışı ekonominin boyutuna ilişkin tahminler ülkeden ülkeye farklılık göstermekle birlikte, gelişmiş ülkelerde genel olarak %15 civarında ve altında, gelişmekte olan ülkelerde ise yaklaşık %30 seviyesinde olduğu ifade edilmektedir. Verilen tahminlere göre Türkiye'de kayıt dışı ekonominin GSMH içerisindeki payı 2020 yılında %32,5, 2021 yılında %32 ve 2022 yılında %32,9 seviyesindedir. 2023-2025 döneminde de %30'ların üzerinde olduğu tahmin edilmektedir.
Öncelikle belirtmek gerekir ki, kayıt dışı ekonomiyle mücadelede kalıcı başarı için; kamu kurumları, meslek kuruluşları ve vatandaşlarımızın ortak çabası gerekmektedir. Ayrıca bu eylem planının uygulandığı dönemde yapay zekâ ve dijitalleşme kayıt dışı ekonomiyle mücadelede yeni ve etkili araçlar sunacaktır.
Söz konusu Eylem Planında da belirtildiği üzere kayıt dışı ekonomi; ekonomik faaliyetlerin tamamen veya kısmen resmî kayıt, bildirim ve denetim mekanizmalarının dışında gerçekleştirilmesi nedeniyle kapsamının kesin olarak belirlenmesi güç, çok boyutlu bir olgudur. Kamu gelirlerini azaltmasının yanı sıra sosyal güvenlik sisteminin mali yapısını zayıflatmakta, haksız rekabete ve gelir dağılımında adaletsizliğe yol açmakta, ekonomik göstergelerin güvenilirliğini ve politika yapım süreçlerinin etkinliğini olumsuz etkilemektedir. Ekonomik, mali, hukuki ve sosyolojik nedenlerle ortaya çıkan kayıt dışılık, dijitalleşme ve finansal gelişmelerle birlikte yeni biçimler kazanarak mevcut denetim mekanizmalarının sürekli geliştirilmesini gerekli kılmaktadır.
Kayıt dışı ekonomiyle etkin mücadele, yalnızca mevcut kayıt dışı faaliyetlerin tespit edilmesini değil, kayıt dışılığa yol açan nedenlerin ortadan kaldırılmasını ve ekonomik faaliyetlerin kayıt altına alınmasını da gerektirmektedir. Bu kapsamda dijital teknolojiler ve elektronik ödeme sistemlerinin sunduğu imkânlardan yararlanılması, kurumlar arası koordinasyonun güçlendirilmesi, politika araçlarının güncel sosyo-ekonomik koşullara göre geliştirilmesi ve sonuçların düzenli olarak izlenmesi önem taşımaktadır. 2026-2028 Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Strateji Eylem Planı da kurum ve kuruluşlar arasındaki iş birliğini güçlendirerek mücadele politikalarının etkinliğini artırmayı amaçlayan önemli bir araçtır.
Kayıt dışı ekonomi, ülkelerin gelişmişlik düzeyinden bağımsız olarak kamu gelirlerini azaltan, adil rekabet ortamını bozan ve gelir dağılımındaki adaletsizlikleri artıran önemli bir ekonomik sorundur. Ülkelerin ekonomik yapıları, istihdam biçimleri, teknolojik gelişmişlik düzeyleri ve kurumsal kapasiteleri farklı olduğundan, bu sorunla mücadelede tek tip bir model yerine güvenilir verilere dayanan, çok boyutlu ve ülke koşullarına uygun politikaların geliştirilmesi gerekmektedir.
Küreselleşme, sınır ötesi e-ticaret, yeni finansal araçlar, esnek çalışma biçimleri ve dijitalleşme, kayıt dışı ekonominin yapısını dönüştürürken yapay zekâ ve dijital teknolojiler hem kayıt dışı faaliyetlerin tespitinde yeni fırsatlar sunmakta hem de yeni riskler doğurmaktadır. Bu nedenle, teknolojik altyapının güçlendirilmesi, düzenleme ve denetim mekanizmalarının güncellenmesi, uluslararası bilgi paylaşımının geliştirilmesi ve ülkeler arası iş birliğinin artırılması büyük önem taşımaktadır. Kayıt dışı ekonomiyle mücadele, değişen ekonomik, teknolojik ve sosyal koşullara uyum sağlayacak biçimde sürekli geliştirilmesi gereken dinamik bir politika alanıdır.
3. Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadelede Stratejik Dönüşüm
Türkiye’de kayıt dışı ekonomiyle mücadele, mali disiplinin güçlendirilmesi, vergi adaletinin sağlanması ve sürdürülebilir ekonomik büyümenin desteklenmesi açısından öncelikli politika alanlarından biri olarak kabul edilmektedir. Kayıt dışı ekonomiyle mücadelede ilk çalışmalar, ağırlıklı olarak kayıt dışı ekonominin nedenleri ve sosyo-ekonomik sonuçlarının tespitine odaklanmış; zaman içerisinde bu çalışmaların ortaya koyduğu bulgular doğrultusunda, kayıt dışılığın bilimsel yöntemlerle ölçülmesi, sektörel yapısının analiz edilmesi ve politika araçlarının etkinliğinin değerlendirilmesine yönelik daha sistematik bir yaklaşım benimsenmiştir.
Günümüzde bu yaklaşım, dijitalleşme ve veri temelli kamu yönetimi anlayışının yaygınlaşmasıyla birlikte, teknoloji odaklı daha kapsamlı bir mücadele modeline dönüşmektedir. Türkiye’de dijital kamu yönetimi uygulamalarının yaygınlaşması, Gelir İdaresi Başkanlığının bu alanda öncü bir kurum olarak dijital uygulamaları mükellef odaklı bir hizmet anlayışı çerçevesinde hayata geçirmesi, gönüllü uyumu desteklemesi, elektronik denetim altyapısını ve veri paylaşım mekanizmalarını güçlendirmesi ile kayıt dışılıkla mücadelede önemli ilerlemeler sağlanmıştır.
e-Belgeler ve e-uygulamalar aracılığıyla dijital izleme sistemleri geliştirilmiş, ekonomik işlemlerin izlenebilirliği artırılmış; denetim süreçleri daha hızlı, şeffaf ve veri odaklı bir yapıya dönüştürülmüştür. 2026-2028 Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Strateji Eylem Planı, ölçümden denetime uzanan bütüncül bir mücadele çerçevesi ortaya koymaktadır.
4. Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Strateji Eylem Planında (2026-2028) Dikkat Çeken Eylemler
2026-2028 Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Strateji Eylem Planı, toplam 5 bileşen ve 34 eylemden oluşmaktadır. Eylem Planında yer alan beş ana bileşen şöyledir;
5 Bileşen altında yer alan 34 eylemden bazıları ise şöyledir;
5. Sonuç
Bir ülkedeki kayıt dışı ekonominin varlığı ve büyüklüğü doğrudan doğruya toplumsal vergi bilinci/ahlakı ile çok yakın ilişki içindedir. Maalesef Ülkemizde uzun yıllardır çözemediğimiz temel yapısal sorunlardan biri olan kayıt dışı ekonominin varlığının sonuçları çok ama çok ağır olmaktadır. Kayıt dışı ekonominin olumsuz sonuçları sadece vergi gelirlerinde düşüklüğe sebebiyet vermekle kalmıyor, sosyal güvenlik sistemini ayakta tutan sigorta primlerinin de istenen seviyede toplanmasına engel oluyor.
Bence en önemli konu, kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin sosyo-ekonomik etkilerine ilişkin olarak toplumsal farkındalığın artırılması amacıyla eğitim, bilgilendirme ve farkındalık faaliyetleri yürütülmesini sağlamaktır. Bu doğrultuda yüz yüze eğitim programları, vergi bilincinin artırılmasına yönelik yazılı ve görsel içeriklerin hazırlanması ve kurumlar arası iş birliği sağlanarak çok boyutlu bilinçlendirme faaliyetleri ile toplumun tüm kesimlerinin kavranması gerekmektedir.
Özellikle günümüzde yapay zekâ, iş zekâsı ve robotik süreç otomasyonu destekli teknolojiler kullanılmasıyla, veri odaklı ve önleyici denetim yapısının güçlendirilmesi mümkün hale gelmiştir. Günümüz dijital dünyasında hala bankaların yüksek komisyon alması nedeniyle bazı işletmelerin (kuaför, berber, terzi, kuru temizleme, oto tamir vb.) nakit ödemenin yapılması tüm işlemleri kayıt dışı bırakmaktadır. Bu nedenle, Bankalar Birliğinin bu konuyu çözmesi ve belli mesleklerde bankaların pos cihazlarından komisyon almaması sağlanmalıdır.
Gerçi eylem planında, nakit kullanımının yoğun olduğu sektörlerde denetimlerin yürütülmesi, EFT-POS, Sanal POS ve Soft POS uygulamalarına yönelik standartların geliştirilmesi ve satış hasılatlarının tam izlenebilirliğinin sağlanması planlanmaktadır. Özellikle tarımsal alanda mal ve hizmet alımında nakit ekonomisinin önlenmesi için çiftçilerin teşvik edilmesi gerekmektedir.
Türkiye’de kayıt dışı ekonomiyle mücadele politikaları ve eylem planları devam ettirilmektedir. Ancak, kayıt dışılığın önlenmesi ve kayıtlı ekonominin benimsenmesi uzun yıllar sürecek eylem planları ile sağlanacak sürdürülebilir bir olgu değildir. Yasal ve idari tüm düzenlemelerin toplumsal mutabakat ile topluca yapılması sonucunda etkin bir denetim ve yaptırım mekanizmalarının yanı sıra farkındalık, dijitalleşme, gönüllü uyumu teşvik eden mekanizmalar ve kurumsal iş birliğini içeren daha bütüncül bir politika yaklaşımına ihtiyaç vardır.
Bu kapsamda, 2026-2028 Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Strateji Eylem Planına katkı sunan tüm paydaşlara teşekkür ediyorum. Toplum olarak şundan emin olalım ki kayıtlı ekonomi hepimize özelliklede geleceğimizin teminatı olan çocuklarımıza iyi gelecektir.
*Bu yazıda yapılan açıklamalar, tamamıyla yazarına ait olup, hiçbir şekilde yazarın çalıştığı kurumunu bağlamaz, kurumunun görüşü olarak kullanılamaz ve değerlendirilemez.